Jaka jest specyfika rozwoju dziecka w pedagogice Marii Montessori?

„Człowiek nie rozwija się na uniwersytetach, ale rozwój umysłowy zaczyna się przy urodzeniu, a najbujniejszy jest w pierwszych trzech latach życia. Te pierwsze lata wymagają najczulszej troskliwości, większej niż wszystkie inne.”

Maria Montessori była pierwszą kobietą-lekarzem we Włoszech, a jednocześnie antropologiem i pedagogiem. Przez ponad 50 lat pracowała z dziećmi różnych ras, narodowości, jak też z dziećmi pochodzącymi z rodzin o różnym statusie materialnym. W swoim życiu poświęciła się misji odkrywania dziecka, jego potrzeb i możliwości.

Wszystkie dzieci od urodzenia nastawione są na własny rozwój, na osiągnięcie niezależności i przejście od dzieciństwa do dorosłości. Metoda Marii Montessori pomaga dzieciom i rodzicom w tym zadaniu. Podstawą tej metody jest:

poszanowanie naturalnej indywidualności każdego dziecka w zakresie wszelkich aspektów jego rozwoju, tzn. w zakresie rozwoju ruchowego, językowego czy psychicznego, oraz kierowanie go do całościowego wzrostu.

Podstawę działalności praktycznej, jak również zagadnień teoretycznych w pedagogice Marii Montessori stanowi dziecko i jego rozwój. Zdaniem Marii Montessori dzieciństwo to niezwykle ważny okres dla rozwoju człowieka, w którym to okresie zachodzą podstawowe procesy twórcze, nadające kształt osobowości. Następuje wówczas stały wzrost i postęp w sferze ciała i ducha, które są ze sobą zintegrowane. Wszystkie dzieci wyposażone są w wewnętrzną energię, która skłania je do aktywności i sprawia, że są niestrudzone, nie boją się wysiłku, a wręcz stale go poszukują i wytrwale realizują podjęte działania.

Pedagogika Marii Montessori daje dziecku szansę wszechstronnego rozwoju:

  • fizycznego i duchowego,
  • kulturowego i społecznego.

Wspiera jego spontaniczną i twórczą aktywność. Człowiek dorosły ma pomóc w rozwoju, ma wspierać dziecko, a nie kształtować i urabiać je na swoje podobieństwo.

Maria Montessori podzieliła okres życia człowieka od narodzin do dorosłości na cztery etapy:

Etap I

Etap I – od narodzin do 6 roku życia: Maria Montessori osobno traktuje podokres od 0 do 3 lat, który nazywa okresem psychicznego embriona. W tym czasie dziecko rozbudowuje organ psychiczny, czyli: ruch i inteligencję, mowę i zachowania społeczne oraz uczucia. Pierwsze trzy lata życia to rozwijanie sprawności oraz wytwarzanie świadomości.

W podokresie obejmującym wiek od 3 do 6 lat dziecko przechodzi od stanu nieświadomości do świadomości. Jest to etap świadomego zdobywania wiedzy, ale i poznawania samego siebie w kontakcie z rzeczywistością. Jest to czas w okresie życia dziecka, w którym dziecko nieustannie myśli i pracuje, chłonąc wszystko, co go otacza.

W tych pierwszych sześciu latach życia dziecko uczy się więcej niż kiedykolwiek później. Dzieci uczą się w tym okresie chodzić, samodzielnie jeść, ubierać się, mówić. Rozwijają swoje umiejętności ruchowe i poznawcze, zaczynają naśladować osoby dorosłe i zaczynają mieć własne oczekiwania wobec świata. Montessori zauważyła, że dzieci w wieku od narodzin do 6 roku życia są odkrywcami, którzy głównie wykorzystują swoje zmysły, budując siebie i swój intelekt poprzez przyswajanie tego, co istnieje w ich otoczeniu. „W tym pierwszym okresie umysł przyswaja jednak przede wszystkim elementy orientacji w swoim środowisku, których będzie potrzebował dla późniejszych podbojów. Dlatego zasadnicze znaczenie dla całego rozwoju osobowości ma uwrażliwienie na porządek, bo pozwala pojąć zasady ładu języka i społeczności, przedmiotów i poczynań.” Cechą charakterystyczną tego etapu jest umiejętność „studiowania całości poprzez badanie detalu.”

Etap II

Etap II – od 6 roku życia do 12 lat: Jest to etap, w którym zostają poszerzone granice obszaru działania, w których dziecko dotąd się rozwijało. W tym okresie dziecko uczy się już wolniej i spokojniej, ale jest to nauka w pełni świadoma. Wiek od 6 do 12 lat to czas świadomego poznawania. Dzieci rozwijają swoje zdolności abstrakcyjnego myślenia i wyobraźni oraz wykorzystują zdobytą wcześniej wiedzę do dalszych poszukiwań. Na tym etapie Montessori określa dziecko jako „społecznego noworodka”, które szuka moralności i reguł panujących w świecie. To tutaj silnie rozwija się sumienie jako instancja kierująca postępowaniem i różnicująca dobro od zła.

Etap III

Etap III – od 12 do 18 lat: Jest to czas, w którym młodzi ludzie szukają swojego miejsca w społeczeństwie i próbują wykorzystać możliwości, by w tym społeczeństwie uczestniczyć.

Etap IV

Etap IV – od 18 do 24 lat: To okres wkroczenia człowieka w dorosłość. Jest to czas, kiedy ludzie stają się specjalistami w pewnej dziedzinie lub dziedzinach i w ten sposób (poprzez swoją pracę) biorą udział w budowaniu świata oraz tworzenia dialogu pomiędzy sobą nawzajem.

„Normalizacja” i „dewiacja”

Kluczowymi pojęciami w pedagogice Marii Montessori są „normalizacja” i „dewiacja”. Montessori pojęcie normalizacji utożsamia z nowym sposobem spojrzenia na dziecko. Określa ona dziecko jako istotę zdolną do budowania niezależnej osobowości, potrafiącą swobodnie rozwijać swoje uzdolnienia, zainteresowania i mocne strony. Proces, w którym dokonuje się normalizacja, Montessori nazywa „aktywnym samourzeczywistnianiem”. Dziecko, które miało szansę wychowywać się swobodnie, wykazuje następujące cechy:

  • zamiłowanie do porządku,
  • zamiłowanie do pracy,
  • spontaniczną koncentrację,
  • umiłowanie rzeczywistości i własnego otoczenia, które prowadzą do rozwoju twórczych możliwości,
  • zamiłowanie do ciszy i pracy w pojedynkę,
  • wysubtelnienie zmysłu posiadania,
  • posłuszeństwo, oparte na swobodnych aktach decyzji,
  • niezależność i inicjatywę,
  • wzajemną pomoc, bez egoistycznej rywalizacji,
  • spontaniczną samodyscyplinę,
  • radość.

Czasami osoby dorosłe są zdania, iż dziecko jest istotą którą można scharakteryzować w postaci tzw. „pustego naczynia, które trzeba wypełnić treścią”. Uważają, że dziecko to istota „…pasywna, zdana na wpływy zewnętrzne, a przez to całkowicie uzależniona od kierownictwa dorosłych”. Montessori głosiła pogląd, że takie wypaczenia w wychowaniu dziecka prowadzą do „dewiacji”. Dziecko czuje się nierozumiane i odpowiada reakcjami dewiacji takimi, jak:

  • zahamowanie będące skutkiem zniechęcenia, poczucia niższości, onieśmielenia, uległości, uzależnienia od nagrody,
  • dążenie do władzy i posiadania,
  • marzycielstwo, fantazje o cechach urojonych,
  • agresywność,
  • lenistwo.

Podstawowym czynnikiem rozwoju dziecka jest jego aktywność, która jest jego naturalną potrzebą, a jednocześnie warunkiem rozwoju. Najbardziej sprzyjające warunki dla rozwoju dziecka, o których mówi Maria Montessori, to swobodna, wolna praca, bez przymusu i strachu. Dzieci mogą pracować na tym materiale, który je interesuje i w tym czasie, który wybierają oraz tak długo, jak tego chcą i potrzebują. To one decydują o miejscu, czasie, ilości powtórzeń danej czynności. Jednak wolność ta nie jest bezgraniczna. Kończy się ona tam, gdzie zaczynają się zainteresowania drugiego dziecka.

W rozwoju dziecka według Montessori występują okresy wrażliwości, w czasie których dziecko jest czułe na dane bodźce. W pedagogice Montessori nazywa się je „wrażliwymi fazami” – jest to najbardziej korzystny czas, w którym nauka i wychowanie przynosi najlepsze efekty. Jest to czas maksymalnego chłonięcia w uczeniu się i zdobywania konkretnych umiejętności. „Jeśli dziecko w okresie, który natura na to przeznacza, nie ma możliwości zgromadzenia potrzebnych doświadczeń, to owo szczególne, pobudzające uwrażliwienie przemija, zaś rozwój i dojrzałość ulegają zaburzeniu.”

Maria Montessori w czasie pracy z dziećmi zaobserwowała ich niesamowitą koncentrację na pracy, która została nazwana przez nią „polaryzacją uwagi”. Za każdym razem jak pojawia się polaryzacja uwagi, w dziecku rozpoczyna się proces przemiany – na inteligentniejsze, spokojniejsze, bardziej otwarte. Skoncentrowanie to jest głębokim i szczególnym skupieniem na wykonywanej przez dziecko czynności. Im bardziej dziecko koncentruje się na wykonywanej pracy, tym więcej wiedzy pochłania i staje się zrównoważone oraz gotowe do dalszej nauki. W czasie samodzielnej pracy w wybranym przez siebie momencie dziecko współdecyduje o przebiegu procesu kształcenia. W czasie polaryzacji uwagi to, co było nieuporządkowane, niejasne i rozproszone, organizuje się wewnętrznie w nowy wytwór o nowych jakościowo właściwościach.

Montessori zjawisko polaryzacji uwagi rozpisała na trójfazowy cykl:

  • faza ćwiczenia – jest to naturalny moment „szukania”; dziecko wydaje się rozproszone, a nawet zmęczone;

faza wielkiej pracy – dochodzi do niej, gdy dziecko zgodnie z wrażliwą fazą znajdzie w otoczeniu pobudzające impulsy. Dziecko oddaje się pracy w skupieniu, jakby „związuje się” z przedmiotem i tak naprawdę nie liczy się dla niego cel zewnętrzny, ale radość z działania, która to radość przynosi korzyści; charakterystyczne są liczne powtórzenia; faza ta kończy się, gdy dziecko nasyci się tą aktywnością;

  • faza kontemplacji – jest to okres odkryć, przepełniony przemyśleniami, poznawanie siebie (odkrywanie), nawiązanie relacji z innymi ludźmi i otoczeniem.

Dziecko w pedagogice Marii Montessori, nie staje się ideałem, lecz osiąga optimum własnych możliwości rozwojowych. Człowiek, który rozwija się w ten sposób, jest później wrażliwszy, ma większą wiarę w siebie i swój potencjał, bowiem zna swoje mocne strony i może się koncentrować na ich pielęgnowaniu i rozwijaniu. Rozwój dziecka według metody Marii Montessori powoduje, że człowiek taki łatwiej osiąga szczęście i zadowolenie z życia, pomimo tego, że nie musi stać się geniuszem. Wszystko to jest efektem w zasadzie jednej podstawowej zasady – w centrum uwagi jest dziecko i jego potrzeby, zainteresowania. Kierowanie się tą prostą zasadą, że pedagogika powinna wzmacniać potencjał życiowy i brać pod uwagę potrzeby dziecka, powoduje, że człowiek dorosły znacznie lepiej odnajduje się w społeczeństwie, czerpiąc z życia radość i satysfakcję.

M. Montessori, Umysł dziecka – umysł absorbujący, (tekst tłumaczony na język polski, niepublikowany)

M. Miksza, Zrozumieć Montessori – czyli Maria Montessori w wychowaniu dziecka, Impuls, Kraków 2009, s. 23

H.-J. Schmutzler, Wychowanie przedszkolne w pedagogice Montessori, (tekst tłumaczony na język polski, niepublikowany)

ibidem.

M. Miksza, Zrozumieć Montessori – czyli Maria Montessori w wychowaniu dziecka, Impuls, Kraków 2009, s. 32

H.-J. Schmutzler, Wychowanie przedszkolne w pedagogice Montessori, (tekst tłumaczony na język polski, niepublikowany)

HYPERLINK „http://www.bycrodzicami.pl” www.bycrodzicami.pl – 23.XI.2009

H.-J. Schmutzler, Wychowanie przedszkolne w pedagogice Montessori, (tekst tłumaczony na język polski, niepublikowany)