Edukacja międzykulturowa a wychowanie dla pokoju w koncepcji Marii Montessori

zdjęcia ze zbiorów kl Iu ZSS w Zduńskiej Woli

Celem pedagogiki międzykulturowej jest między innymi inspirowanie wzajemnych spotkań, wymiany doświadczeń, poglądów, pozwalających na pokojowe współistnienie, tolerancję, akceptację i porozumienie. Pedagogika jako nauka w społeczeństwie międzykulturowym powinna reagować na polityczną rzeczywistość oraz przemiany społeczne, a nauczyciele, wychowawcy muszą zrozumieć, iż nie żyją współcześnie w systemie monokulturowym i ich nadrzędnym zadaniem jest pomoc wychowankowi w zrozumieniu otaczającego świata, różnorodności języków, kultur, sytuacji prawnych i społecznych. W związku z tym edukacja międzykulturowa jest odpowiedzią na wielokulturowość współczesnego świata, a jej nadrzędnym przesłaniem jest głoszenie poszanowania prawa ludzi do odmienności narodowej, własnego języka, zwyczajów i tradycji, oraz dążenie do umiejętnego rozwiązywania pojawiających się konfliktów, współżycia w pokoju. Międzykulturowe uczenie się polega więc na zrozumieniu i akceptacji systemów wartości, sposobów myślenia i działania innych.[1]

Zapobieganie konfliktom jest zadaniem polityków, stanowienie pokoju jest celem pracy wychowawczej.[2] Te znamienne słowa wypowiedziane przez Marię Montessori oddają w pełni przesłanie pracy każdego nauczyciela, pedagoga, bo oprócz szeroko rozumianej, tak popularnej we współczesnych koncepcjach pedagogicznych autonomii, dziecku do pełnego wzrastania potrzebny jest pokój, rozumiany jako spełnienie dwóch niezbędnych warunków: wewnętrznej harmonii oraz odpowiednio przygotowanego otoczenia,  sprzyjającego rozwojowi wszelkich dyspozycji, umiejętności  i talentów młodego człowieka. Według Montessori pokój jest praktyczną zasadą ludzkości, w tym również organizacji społecznej, których fundamentem jest natura człowieka. Natura ta nie jest podporządkowana człowiekowi, natomiast opiera się na jego zaletach; nie gardzi nim, ale uświadamia siłę jego oddziaływania ca cały wszechświat. A w związku z tym ,że opiera się na tej samej naturze człowieka, stanowi jedyną i uniwersalną zasadę, powszechną dla wszystkich ludzi. Zasad to powinna prowadzić do rozpowszechniania nauki pokoju i wychowywania ludzi dla pokoju.[3]

Ponad sto lat temu Maria Montessori stworzyła system pedagogiczny oparty na koncepcji wychowania kosmicznego, które jak twierdzi M. Miksza oscyluje wokół zakresów treściowych tak pedagogiki kultury, jak i pedagogiki społecznej. Idea wychowania kosmicznego pogłębia rozumienie pedagogiki jako nauki humanistycznej: z punktu widzenia współcześnie formułowanych celów wychowania odpowiada ono wychowaniu dla pokoju, wychowaniu ekologicznemu ,wychowaniu dla przyszłości, a także wychowaniu do twórczego stylu życia[4]. W swojej książce Antropologia pedagogica[5] Montessori wyraźnie podkreśla, iż związek między wychowaniem a pokojem jest bardzo ważny. Nie ma bowiem wychowania  bez aktu pokoju pomiędzy wychowawcą a wychowankiem, wzajemnego poszanowania, zrozumienia, oraz uznania indywidualności innego umysłu.

Pokój zakłada podejście oparte na reformie społecznej; nie może ograniczać się do szkoły
i szkolnego nauczania. Montessori uważa, ze powinno być to dzieło o wydźwięku uniwersalnym, które umożliwia wewnętrzny rozwój każdego człowieka, ale również uwrażliwia na ogólne cele całej ludzkości. Wobec powyższego budowanie pokoju poprzez wychowanie polega na przestrzeganiu zasad wychowania z zasadami wolności i miłości, sprzyjaniu rozwojowi wartości takich jak inteligencja, kultura, wrażliwość, miłość, instynkt społeczny, współpraca, współzależność, ukierunkowaniu człowieka na jego wielkość, bez względu na rasę i kolor skóry, prowadzeniu głębokiej refleksji dotyczącej celów istnienia człowieka, jego działań dla  ludzkości.[6]

Wewnętrzna harmonia, wspomniany, niezbędny element wychowania dla pokoju rodzi się według Montessori z nauczania i wychowywania do wolości, którą autorka utożsamia ze spontaniczną aktywnością dziecka, wyzwalającą autonomię. Wolność zatem jest zdobywana poprzez ciągłe działanie, które to Montessori nazywa również pracą, a tę kamieniem  węgielnym  wolności.[7] Dla Montessori rozwój dziecka to kroki do zdobywania samodzielności, niezależności i autonomii.[8] Aby rozwój ten otrzymał wsparcie dziecko, któremu pozostawia się swobodę działania musi w swoim otoczeniu zastać coś, co zostało zorganizowane w bezpośrednim odniesieniu do jego wewnętrznej organizacji, regulowanej prawem natury.[9] Dlatego też w  pedagogice Montessori wolność  związana  jest z tak zwanym przygotowanym otoczeniem, dzięki któremu dziecko ma możliwość swobodnego wyboru miejsca, czasu o raz formy pracy. Konsekwencją takiego właśnie samodzielnego wyboru jest rozwinięcie się myślenia i działania, planowania kolejnych czynności, kształcenia umiejętności podejmowania samodzielnych i odpowiedzialnych decyzji, zwracania uwagi na wartości, odnajdywanie samego siebie a także doświadczanie sukcesów i porażek. Jednakże wolność dziecka jest limitowana pewnymi zasadami, które obowiązują w przygotowanym otoczeniu. Jako przykład podać można ograniczoną ilość pomocy dydaktycznych (tylko jeden egzemplarz z każdego rodzaju), co skłania małego człowieka to ćwiczenia swej cierpliwości, oraz szacunku dla drugiego[10]. Tak więc dla Montessori wolność dziecka stanowi niezbędny warunek prawidłowego rozwoju, ponieważ dzięki niej dzieci otacza szacunek, gotowość pomocy, akceptacja, znajdują zrozumienie dla swoich uzdolnień, są szanowane za to , co każde z nich może zrobić i ofiarować (…), uczą się poznawać i przykładać wagę do potrzeb innych; uczą się budowania więzi, życia we wspólnocie.[11] W swoich podejmowanych działaniach dziecko najbardziej pragnie być wolne, to znaczy przeznaczać na pracę tyle czasu ile potrzebuje, pracować w wybranym przez siebie spokojnym i cichym miejscu. Wówczas najlepiej poznaje świat i dojrzewa wewnętrznie do zdobywania wiedzy.[12]

Struktura wolności w pedagogice Montessori obejmuje następujące sfery funkcjonowania[13]:

- wolność ruchu; dzieci w placówkach Montessori mają swobodę miejsca pracy. Wybierając materiał mają możliwość pracy przy stolikach, na podłodze. Mogą swobodnie poruszać się po klasie szkolnej. Ich ruchy nie są krępowane i powstrzymywane poprzez nakaz siedzenia w ławkach. W dowolnej chwili mogą również odpocząć w przygotowanym, wygodnym kąciku.

- wolność swobodnego wyboru; uczniowie mogą samodzielnie wybierać materiał, pomoc dydaktyczną, którą chcą się zająć, która ich ciekawi i pozwoli na zgłębienie otaczającej rzeczywistości.

- wolność związana z czasem; praca dzieci nie jest w żaden sposób ograniczona czasowo. Każdy może pracować tak długo jak tego pragnie i potrzebuje. Możliwy jest także powrót do wcześniej wykonywanej czynności i praca od początku. Każde dziecko samo dyktuje sobie tempo pracy.

- wolność dotycząca rozmowy; w szkole i przedszkolu dzieci mają możliwość rozmawiania ze sobą podczas zajęć, jednakże czynność tę należy wykonywać bardzo cicho, tak, by nie przeszkadzać innym pracującym kolegom i koleżankom.

- wolność pozbawiona konkurencji; podczas zajęć każde dziecko korzysta z jednej pomocy dydaktycznej. Ponieważ pomoce te występują pojedynczo, praca dzieci w grupie pozbawiona jest konkurencji. Nie ma tez nagród ze strony nauczyciela, albowiem dobrze wykonane zadanie jest nagrodą samą w sobie.

- wolność od sytuacji związanych ze stresem i przymusem; dzieci nie są zmuszane do osiągania wspaniałych rezultatów swojej pracy. Im dłuższa i bardziej cierpliwa przygoda z danym materiałem, tym w miarę upływu czasu dziecko osiąga lepsze efekty.

- wolność dotycząca bezpieczeństwa;  otoczenie w którym przebywają podopieczni jest bezpieczne i nie stwarza zagrożenia zarówno fizycznego, jak i intelektualnego. Mowa tu np. o grach i zabawkach prowokujących zachowania agresywne.

- wolność w dorastaniu; pedagogika Montessori otacza młodego człowieka tym co najbardziej potrzebne do rozwoju. To właśnie dzięki wolności dzieci uczą się samodzielnego
i odpowiedzialnego życia.

- wolność miłości; szacunek i miłość, oraz swoboda wyrażania swoich odczuć, emocji i pragnień to podstawowe elementy systemu wychowania Montessori. Dziecko obdarzane miłością będzie tę miłość przelewało na innych.[14]

Kolejnym elementem wewnętrznej harmonii jest rozwój duchowy. Współcześnie człowiek, zdaniem Montessori zagubił swoją rolę w świecie. Zamiast przemieniać i udoskonalać otaczającą rzeczywistość wykorzystuje i eksploatuje świat do granic możliwości. Efektem są wojny i konflikty, gdyż przestał on panować nad własnymi wynalazkami. Inteligencja została rozwinięta ale rozwój duchowy pozostał daleko w tyle.[15] Według Montessori człowiek od początku swego istnienia rozwija się w przestrzeni duchowej, a wszelkie zaburzenia tego obszaru skutkują dysfunkcyjnymi zachowaniami w późniejszym życiu. Przestrzeń duchowa człowieka , zmienia się w miarę dorastania
i wyraża się intensywną skłonnością do określonych działań, które dziecko powtarza długo i bez widocznego (dla dorosłych) celu, aż nagle urodzi się z nich jakaś nowa funkcja […]. Świadome zainteresowanie dziecka zwraca się ku czemuś innemu, co przygotowuje grunt pod jakiś inny mechanizm
[16].  Zatem według Montessori w każdym dziecku tkwi plan psychologiczno – duchowego rozwoju, w którym znaczącą rolę odgrywa embrion psychiczno – duchowy, charakterystyczny dla okresu postnatalnego, kiedy to dochodzi u dziecka do wykształcenia się „organów” ducha, które
w przyszłości stanowić będą fundament funkcjonowania człowieka w obszarach takich jak język, religijność,  moralność. Rozwój dziecka zmierza do ukształtowania dorosłego człowieka, do budowania samego siebie, poprzez pojawienie się w okresie od 0 do 3 roku życia „absorbującego ducha” i „absorbującej psychiki”. To dzięki nim możliwe jest całościowe, intuicyjne odbieranie
i rejestrowanie wrażeń, doświadczeń i przeżyć, które w sposób podświadomy wywierają wpływ na przyszłe, dorosłe życie. Montessori porównywała absorbującego ducha do kliszy fotograficznej, która utrwala każdy szczegół, osobę, zdarzenie, wycinek rzeczywistości, zapisując w pamięci. Według Montessori już nigdy później człowiek nie będzie mógł uczyć się tak lekko i z taką łatwością jak
w czasie okresu absorbującego ducha, a echa tego sposobu uczenia się i percepcji świata znajdą swe odbicie w kolejnych etapach życia, w tzw. wrażliwych fazach.[17] Tak więc absorbujący duch „porusza” człowieka, wpływa na budowanie się jego osobowości oraz kształtuje jego poglądy i rozumienie otaczającego świata.[18] Efektem absorbującego ducha jest wewnętrzna harmonia człowieka, która niewątpliwie jest jednym z nadrzędnych elementów budujących pokój, zarówno w przestrzeni osobistej jak i globalnej.

Pokój buduje także odpowiednio przygotowane otoczenie dziecka. Należy tu podkreślić rolę jaką odgrywa całe społeczeństwo, w którym wychowuje się młody człowiek. Maria Montessori uważała, iż społeczeństwo powinno być zapoznane z etapami rozwojowym dziecka, powinno znać podstawy psychologiczne funkcjonowania dziecka, ponieważ za wychowanie odpowiedzialni są wszyscy, nie tylko rodzice i szkoła. Główny postulatem skierowanym w stronę społeczeństwa było zwrócenie uwagi na uznanie praw dziecka, a także odpowiedzialność za realizowanie jego potrzeb. Dziecko jest bowiem dziełem natury, jest dziełem człowieka włączonego w określoną społeczność, oraz dziełem człowieka jako osoby i indywidualności.[19] Społeczeństwo według Montessori powinno determinować rozwój osobowości dziecka, skierowany w stronę szacunku, tolerancji i pokoju.

Mówiąc o przygotowanym otoczeniu Montessori wskazuje na przestrzeń w której dziecko ma się rozwijać i kształcić, przestrzeń stanowiącą jednocześnie zachętę, motywację do poznawania otaczającej rzeczywistości. Przestrzeń ta ma ulegać zmianom, w miarę wzrostu i rozwoju dziecka, powinna być dostosowana pod względem pedagogicznym, osobowościowo – społecznym
i dydaktyczno – przedmiotowym i odpowiadającej jego potrzebom, siłom, wzrostowi i wadze ciała
[20]. Maria Montessori jako jedna z pierwszych dostosowała do potrzeb dzieci rozmiary krzeseł i stołów, urządzeń sanitarnych i wszystkich przedmiotów i sprzętów, a także tak dobierała sytuacje i materiały dydaktyczne by towarzyszyły rozwojowi uzdolnień i zainteresowań dziecka, stymulowały jego poczynania i zarazem wprowadzały dziecko w kulturę i cywilizację. I na odwrót mają one dawać dziecku środki i metody do rozszyfrowania rzeczywistości. Dziecko musi ją zrozumieć, aby móc w niej swobodnie i samodzielnie działać[21]. Tak więc przygotowane otoczenie jest dla dziecka miejscem do rozwijania zainteresowań, predyspozycji, ale jest także obszarem uwzględniającym wymagania estetyki kultury oraz cywilizacji. Jest również miejscem w którym pojawia się motyw do działania. Ważne jest, by opierając się na odpowiednich materiałach dydaktycznych dziecko mogło wzrastać
w poznawaniu otaczającego je świata. Materiały zaproponowane przez Montessori nie są przypadkowe. Logicznie skonstruowane i przemyślane wyłaniają się jakby jedne z drugich, uzupełniając i otwierając wiedzę dla młodego człowieka. [22]

Znamienne dla podkreślenia roli edukacji międzykulturowej w pedagogice montessoriańskiej było spotkanie Marii Montessori z Mohamedasem Handhim, do którego doszło w Londynie, w październiku 1931r. Rozmawiając o kulturach narodów z których pochodzą oboje doszukiwali się elementów łączących ludzi. Odmienności religijnej nie traktowali jako przeszkody do rozumienia i porozumienia się z ludźmi,[…]wielokulturowość traktowali jako spotkanie różnych dróg dotarcia do Prawdy, doświadczenia Boga. Trzeba tu podkreślić, że sami nie ukrywali swoich własnych przekonań, którą drogę wybrali dla siebie. Ponieważ oboje byli zdania, że rozwój duchowy dziecku jest tak samo potrzebny jak fizyczny i psychiczny, zgadzali się  co do konieczności wprowadzenia dzieci w ten wymiar, który jest adekwatny do religii wyznawanej w domu.[23]

Podsumowując należy podkreślić, iż pedagogika Montessori została rozpowszechniona przez samą autorkę, jak również jej następców na całym świecie. Wartości przez nią przekazywane były i są ponadczasowe, zrozumiałe dla licznych narodowości, kultur, wyznawców różnych religii. Jak uważa
B. Surma przesłaniem, które chce przekazać Montessori współczesnemu człowiekowi jest poszukiwanie drogi do jednoczenia się w jedno, harmonijne społeczeństwo.[24] Wydaje się, że twórczyni znanej pedagogiki zachęca w ten sposób do rozpowszechniania edukacji służącej pokojowi na świecie. Harmonijne społeczeństwo, to nic innego jak mieszkańcy globalnej wioski zatroskani o losy
i przyszłość Ziemi. Tylko wzajemne poszanowanie odmienności, tolerancja i akceptacja wartości, zachowań, bez dążenia do dominacji narodów może przysłużyć się pokojowi na świecie. Godne zatem uwagi we współczesnej edukacji jest podążanie za myślą pedagogiczną Marii Montessori, której nieprzemijająca wiara w człowieka, jego dobro i potencjał, poprzez zastosowanie środków w postaci odpowiednio przygotowanego otoczenia może przyczynić się do wychowywania w duchu pokoju i dla pokoju.

 

Bibliografia:

Holstiege H., Wolność jako zasada nowej pedagogiki, w: Skrypt Polskiego Stowarzyszenia Montessori i Fundacji św. Jadwigi , Łódź 1998

Miksza M.,  Zrozumieć Montessori, Kraków 2009

Montessori M., Antropologia Pedagogica . Vallardi, Mediolan 1910

Montessori M., Peace and Education, Madras India 1943

Montessori M., The Secret of Childehood, New York 1972

Montessori M.,  What You Schould Know About Your Child, Oxford, England 1989

Montessori M., Das kreative Kind, 2002

Ludwig H., Wychowanie kosmiczne Marii Montessori – alternatywny program wychowania
i kształcenia w epoce postmodernistycznej
w: B. Śliwerski (red.), Pedagogika alternatywna: dylematy teorii, Kraków 2001

Schmutzler H.J. Wychowanie przedszkolne w pedagogice Montessori, [w:] Skrypt Polskiego Stowarzyszenia Montessori

Skjold Wennerstrom K., Broderman Smeds M., Pedagogika Montessori w przedszkolu i szkole, Kraków 2007

Surma B., Pedagogika Montessori – podstawy teoretyczne i twórcze inspiracje w praktyce, Łódź 2008

Swędrak J., Przygotowane otoczenie inspiracją i motywacją do rozwoju, w:E.Przygońska, Motywacja w edukacji, Toruń 2010

Swędrak J., Rozwijanie poczucia podmiotowości i autonomii gimnazjalistów z lekkim upośledzeniem umysłowym, Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Zofii Palak, Lublin 2011

Swędrak J., O duchowości dziecka w kontekście pedagogiki Marii Montessori, w: J. Bartoszewski,
J. Swędrak, E. Struzik, Wychowanie: czy może obejść się bez duchowości, Kraków 2013

Śliwerski B., Współczesne teorie i nurty wychowania, Kraków 2005

Trabalzini P., Domy dziecięce – wolność i pokój jako środek i cel wychowania, w: B. Surma (red.) Pedagogika Montessori w Polsce i na świecie, Łódź-Kraków 2009

Wasilewska J., Spotkanie Marii Montessori z Mohamedasem K.Gandim, w: B. Surma (red.) Pedagogika Montessori w Polsce i na świecie, Łódź-Kraków 2009



[1] B. Śliwerski, Współczesne teorie i nurty wychowania, wyd. IMPULS, Kraków 2005, s.291-293

[2] M. Montessori, Peace and Education, The Theosophical Publising House, Madras India 1943

[3] Tamże, s. 71

[4] H. Ludwig Wychowanie kosmiczne Marii Montessori – alternatywny program wychowania i kształcenia w epoce postmodernistycznej w: B. Śliwerski (red.), Pedagogika alternatywna: dylematy teorii, Wyd. Impuls Kraków 2001, s. 106

[5] M. Montessori, Antropologia Pedagogica . Vallardi, Mediolan 1910, s.119

[6] P. Trabalzini, Domy dziecięce – wolność i pokój jako środek i cel wychowania, w: B. Surma (red.) Pedagogika Montessori w Polsce i na świecie, Wyd. Palatum, Łódź-Kraków 2009, s.173

[7] H. Holstiege, Wolność jako zasada nowej pedagogiki, w: Skrypt Polskiego Stowarzyszenia Montessori i Fundacji św. Jadwigi , Łódź 1998 s.328

[8] M. Montessori,  What You Schould Know About Your Child, Oxford, England 1989, s. 11

[9] H. Holstiege, Wolność jako zasada nowej pedagogiki, w: Skrypt Polskiego Stowarzyszenia Montessori i Fundacji św. Jadwigi, Łódź 1998 s.333

[10] B. Surma, Pedagogika Montessori – podstawy teoretyczne i twórcze inspiracje w praktyce, Wyd. Palatum, Łódź 2008 s.59-60

[11] P. Trabalzini, Domy dziecięce – wolność i pokój jako środek i cel wychowania, w: B. Surma (red.) Pedagogika Montessori
w Polsce i na świecie, Wyd. Palatum, Łódź-Kraków 2009, s.170

[12] M. Montessori, The Secret of Childehood, New York 1972, s.185-198

[13] J.Swędrak, Rozwijanie poczucia podmiotowości i autonomii gimnazjalistów z lekkim upośledzeniem umysłowym, Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Zofii Palak, Lublin 2011

[14] K. Skjold Wennerstrom, M. Broderman Smeds, Pedagogika Montessori w przedszkolu i szkole, Wyd. IMPULS, Kraków 2007 s. 47-49

[15] J.Wasilewska, Spotkanie Marii Montessori z Mohamedasem K.Gandim, w: B. Surma (red.) Pedagogika Montessori w Polsce
i na świecie, Wyd. Palatum, Łódź-Kraków 2009, s.227

[16] M. Montessori, Das kreative Kind, 2002 s. 88.

[17] M. Miksza,  Zrozumieć Montessori, wyd. Impuls, Kraków 2009. s. 26-29

[18] J. Swędrak, O duchowości dziecka w kontekście pedagogiki Marii Montessori, w: J. Bartoszewski, J. Swędrak, E. Struzik, Wychowanie: czy może obejść się bez duchowości, wyd WSHE w Sieradzu, Karaków 2013, s. 246

[19] B. Surma, Pedagogika Montessori – podstawy teoretyczne i twórcze inspiracje w praktyce, wyd. Pallatum, Łódź 2008, s.52

[20] H.J.Schmutzler, Wychowanie przedszkolne w pedagogice Montessori, [w:] Skrypt Polskiego Stowarzyszenia Montessori,
s. 18

[21] Tamże, s.18

[22] J.Swędrak, Przygotowane otoczenie inspiracją i motywacją do rozwoju, w:E.Przygońska, Motywacja w edukacji, wyd.Adam Marszałek, Toruń 2001, s.158-160

[23] J.Wasilewska, Spotkanie Marii Montessori z Mohamedasem K.Gandim, w: B. Surma (red.) Pedagogika Montessori w Polsce
i na świecie, Wyd. Palatum, Łódź-Kraków 2009, s.229

[24] Tamże, s.228